W szkole podstawowej, gdzie uczniowie dopiero zaczynają odkrywać swoje zainteresowania, talenty i możliwości, doradztwo zawodowe staje się nie tylko wsparciem w procesie podejmowania decyzji o wyborze szkoły i zawodu, ale także inspiracją do rozwoju i budowania pozytywnego obrazu własnej przyszłości. Na tym etapie edukacji uczniowie kształtują pierwsze wyobrażenia o świecie zawodów, rozwijają swoje zainteresowania i uczą się podejmować decyzje. Dlatego praca doradcy zawodowego jest tu tak ważna – to nie tylko bieżące wsparcie, ale przede wszystkim budowanie fundamentów pod przyszłe wybory edukacyjne i zawodowe uczniów.
Rozporządzenie określa zadania doradcy zawodowego, który jest zobowiązany do systematycznego diagnozowania zapotrzebowania uczniów i słuchaczy na działania związane z realizacją doradztwa zawodowego; prowadzenia zajęć z zakresu doradztwa zawodowego; opracowywania we współpracy z innymi nauczycielami, w tym z nauczycielami będącymi wychowawcami opiekującymi się oddziałami, psychologami lub pedagogami, programu oraz koordynowanie jego realizacji; wspierania nauczycieli, w tym nauczycieli wychowawców opiekujących się oddziałami, psychologów lub pedagogów, w zakresie realizacji działań określonych w programie; koordynowania działalności informacyjno-doradczej realizowanej przez szkołę, w tym gromadzenia, aktualizowania i udostępniania informacji edukacyjnych i zawodowych właściwych dla danego poziomu kształcenia; realizowania działań wynikających z programu.
W załącznikach do rozporządzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 12 lutego 2019 r. w sprawie doradztwa zawodowego, zostały określone treści programowe dla poszczególnych etapów edukacyjnych. Zostały one zogniskowane wokół czterech obszarów: poznawanie siebie/własnych zasobów; świat zawodów i rynek pracy; rynek edukacyjny i uczenie się przez całe życie; planowanie własnego rozwoju i podejmowanie decyzji edukacyjno-zawodowych. Z uwagi na fakt, że do realizacji tych działań zobowiązany jest każdy nauczyciel podczas obowiązkowych zajęć edukacyjnych z zakresu kształcenia ogólnego, warto rozważyć, jakie działania podejmować na co dzień, by tworzyły one spójny system i były efektywne.
Projektowanie i realizowanie określonych zadań z zakresu doradztwa zawodowego musi być dostosowane do możliwości rozwojowych uczniów, dlatego działania te są różne na kolejnych etapach edukacyjnych. Istotne jest, by były one wprowadzane na co dzień jako element procesu edukacyjno-wychowawczego, począwszy od wieku przedszkolnego.
Świat profesji, rynek edukacyjny i rynek pracy to ważne obszary, które uczniowie powinni poznawać, a właściwie odkrywać na kolejnych etapach. Nie chodzi tu jednak tylko o informacje, które uzyskają na temat konkretnych zawodów, profesji czy rodzajów szkół, ale o dostrzeganie sensu ludzkiej pracy.
Rynek pracy zmienia się nieustannie, dlatego bardzo ważną kwestią, którą nauczyciele powinni poruszać z uczniami możliwie najczęściej, jest temat profesji i zawodów, kwalifikacji i kompetencji w kontekście potrzeb współczesnego świata i wciąż zachodzących w nim zmian. Okazji do wprowadzania tej tematyk jest dużo, zaczynając od przedszkola, gdy dzieci odwiedzają różne miejsca pracy lub do przedszkola przychodzą rodzice, dziadkowie, by prezentować swoje zawody, zainteresowania i pasje, gdy dzieci dzielą się z innymi informacjami na temat tego, czym na co dzień zajmują się ich bliscy. W pracy ze starszymi uczniami można odwoływać się do różnych źródeł, ponieważ angażuje to ich ciekawość i pozwala kształtować umiejętność krytycznego spojrzenia na otaczającą ich rzeczywistość Młodzież chętnie czyta teksty publicystyczne, na przykład na temat profesji, które dadzą największą szansę zatrudniania w najbliższych latach: będą to: programiści (ale tylko najlepsi), specjaliści ds. finansów, okuliści, fizjoterapeuci i laryngolodzy, a także najlepsi spośród psychologów i coachów. Innym źródłem, do którego chętnie sięgają uczniowie, są zasoby internetowe. Przykładem jednego z ciekawych dla uczniów artykułów jest tekst dr Joanny Jeśman, kulturoznawczyni z Uniwersytetu SWPS, który ukazał się na stronie fundacji Sukces Pisany Szminką (www.sukcespisanyszminka.pl), gdzie czytamy o trendach na współczesnym rynku pracy. Autorka przywołuje wnioski z kilku badań, co pozwala spojrzeć młodzieży na dany problem z różnych punktów widzenia. W artykule pojawiają się profesje dotychczas nieznane, co wzbudza zainteresowanie, takie jak personal digital curator (osobisty kurator cyfrowy), garbage designer (projektant śmieci) czy digital death manager (menedżer śmierci cyfrowej).
Tylko 13% z 25 milionów pracowników ze 189 krajów czuje się zaangażowanych w swoją pracę, natomiast aż 63% nie czuje silnej więzi z tym, czym zajmuje się zawodowo. Ważnym źródłem informacji, z którego uczniowie powinni czerpać, przyglądając się sytuacji zarówno w kraju, jak i w intersującym ich regionie, jest Barometr zawodów (//barometrzawodow.pl/) stanowiący prognozę sytuacji w zawodach, dzielący je na trzy grupy: deficytowe, zrównoważone i nadwyżkowe oraz pokazujący, że sytuacja dotycząca niektórych zawodów szybko ulega zmianie. Sytuacja na rynku pracy stanowi doskonały punkt wyjścia do poruszania z uczniami kwestii pożądanych dziś kompetencji i możliwości ich kształtowania oraz kwalifikacji i możliwości ich zdobycia w drodze edukacji formalnej, nieformalnej i pozaformalnej. Rynek edukacyjny i rynek pracy to obszary, z którymi zapoznajemy dziecko na początku edukacji poprzez doświadczanie w zabawie, wchodzenie w role, modelowanie, rozmowy. Im starszy uczeń, tym więcej informacji powinien samodzielnie zdobywać i selekcjonować, dlatego rolą nauczyciela nie jest dawanie gotowych rozwiązań, ale pomoc w wyborze narzędzi i strategii działania oraz towarzyszenie podczas nabywania kluczowej kompetencji, jaką jest uczenie się i kierowanie własnym rozwojem. Żaden nauczyciel nie ma możliwości, by dotrzeć z uczniami do wszystkich potrzebnych im informacji, ale każdy może i powinien spowodować poprzez codzienne działania, takie jak pokazywanie źródeł informacji o różnej wartości, wspólne analizy i dyskusje, że młodzi ludzie staną się uważnymi i myślącymi krytycznie obserwatorami świata.
Poznanie siebie samych stanowi kluczową kwestię umożliwiającą uczniom wybór odpowiedniej ścieżki edukacyjnej i zawodowej. Jednocześnie nie jest to łatwe, ponieważ dotyka indywidualnych preferencji, mocnych i słabych stron. To dlatego tak ważne jest, by zachodzące w szkole procesy edukacyjne i wychowawcze pomagały uczniom otwierać się na samych siebie oraz kształtowały ludzi samodzielnych, świadomych swoich możliwości i odpowiedzialnych za swój rozwój.
Jeśli nauczyciel swoim codziennym życiem pokazuje uczniom, że to, co robi, jest dla niego ważne, że angażuje w to nie tylko swoje ciało i umysł, ale także serce, czują oni, że to, co się dzieje w ich otoczeniu, jest autentyczne i szczere.
Na każdym etapie edukacyjnym młodzi ludzie potrzebują kompetentnych i uważnych dorosłych, którzy podejmowane przez siebie działania będą opierać na wiedzy z zakresu procesów uczenia się, w tym neurobiologii, psychologii rozwojowej oraz psychologii pozytywnej, skutecznej motywacji, metod, form i narzędzi rozwojowych. I nie chodzi o to, by doradztwo zawodowe wprowadzać na siłę, ale żeby każdego dnia uczniowie mieli możliwość poznawania siebie i otaczającej ich rzeczywistości, uczenia się tego, jak się uczyć, krytycznego korzystania z różnych źródeł informacji, współpracy, tworzenia, planowania, podejmowania decyzji, a przede wszystkim brania odpowiedzialności za siebie samych.
Tak też dzieje się w naszej szkole – Szkole Podstawowej nr 4 w Grajewie.
Lidia Łepkowska – szkolny doradca zawodowy